donderdag 26 augustus 2010

De rol van het kind in kunst voor volwassenen

De Volkskrant van vandaag heeft een interessant artikel over kinderen in films voor volwassenen. Kevin Toma schrijft daarin over regisseurs die gebruik maken van het kinderperspectief. Realistisch drama wordt versterkt door kinderlijk onbegrip. Een kind dat huilt omdat hij niet begrijpt waarom hij straf heeft, is indrukwekkender dan de emotie van de volwassene die wél weet waar hij mee bezig is. Verder biedt de fantasie van kinderen ook veel artistieke vrijheid: een onbevangen kind kan met ongekunstelde observaties prachtige metaforen bieden voor het leed van volwassenen, zonder het zelf door te hebben. Het artikel doet me erg denken aan de moderne jeugdliteratuur, waarin je nog steeds regelmatig volwassenenboeken vermomd als kinderboeken vindt. Het artistieke doel van zo'n boek begrijp ik - ik kan zelf ook genieten van de boeken van Margriet Heymans, om maar een voorbeeld te noemen - maar schrijven vanuit het perspectief van kinderen is niet hetzelfde als schrijven voor kinderen. Ik heb al vaker op dat feit gewezen en ik ben kennelijk niet de enige: het genre is duidelijk op zijn retour. Toch zou ik wel eens willen dat schrijvers net zoveel zelfkennis lieten zien als de in dit artikel aangehaalde filmmakers. Want ik kan me nauwelijks voorstellen dat ze het zelf niet doorhebben, dat ze helemaal niet voor kinderen schrijven. Of schreven.

16 opmerkingen:

  1. Ik denk dat een schrijver te dicht op de huid van zijn personage zit om die zelfkennis aan te boren. Je vraagt aan de schrijver of hij zijn eigen boek als lezer zou willen lezen. Dat is heel erg moeilijk, zo niet onmogelijk. Het is zoiets als de buurvrouw die roept dat je dochter zo verschrikkelijk veel op jou lijkt, terwijl je dat zelf moeilijk soms echt niet ziet.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Lorna, Ik denk dat dat niet waar is, het is daadwerkelijk anders om voor kinderen te schrijven. Daar moet je als schrijver moeite voor doen.
    Ik weet nog dat ik een boek van Isabel Allende had gekocht zonder op te letten. Nieuw boek, dacht ik, leuk! Maar het was zo slecht geschreven! Tot ik erachter kwam dat het een 12+ kinderboek was. Heel vreemd, ik vond het nog steeds geen goed boek, maar ik zag heel duidelijk het verschil. Niet alleen het perspectief, maar ook de stijl, de inzichten, de gelaagdheid is anders.

    BeantwoordenVerwijderen
  3. Maar blijkbaar hebben kinderen in de jaren 80 en 90 (toen dat soort boeken op zijn hoogtepunt zat) die boeken toch gelezen. Hoe verklaar je dat dan?

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Interessante reactie, J. Ham. Dat kinderen in de jaren 80 en 90 die boeken over het algemeen NIET lazen (en ze met ongebroken ruggen in lange rijen op de bibliotheekplanken stonden te verstoffen) is een nooit goed onderzochte, maar wel breed gedeelde veronderstelling. Alleen wie er belang bij heeft om dat te vinden, stelt dat die boeken verkocht en dus gelezen werden. Die 'dús' is niet zo logisch, weten we nu. Dus ik ben heel benieuwd naar de onderbouwing van jouw 'blijkbaar'.

    @Lorna & Margriet: het intrigeert me juist dat schrijvers vaak geen goed beeld lijken te hebben van de technieken die ze gebruiken (of doen alsof hun neus bloeden) terwijl filmmakers precies kunnen uitleggen waarom ze wat op welke plek in de film doen. Een effect bij je publiek bereiken is in de film een normaal gespreksonderwerp, en in de literatuur volslagen onbespreekbaar.

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Het komt denk ik mede door de keuze van de griffel-, penseel- en de kinderjury.
    Als je uit gaat van de boeken die de belangrijkste prijzen winnen, worden alleen zeer goed lopende boeken of zeer literaire boeken gewaardeerd. Rekening houden met kinderen lijkt een taboe, behalve als je er veel van verkoopt. Als je ergens rekening mee houdt, kan het immers geen literatuur zijn, zo wordt gedacht. Boeken die goed gemaakt zijn en ook rekening houden met de leefwereld van kinderen lijken er niet toe te doen.
    Dit is natuurlijk kort door de bocht, maar het geeft wel een trend aan.
    Aan iets wat niet gewaardeerd wordt, besteed je minder aandacht.

    BeantwoordenVerwijderen
  6. 'Blijkbaar' ben ik 'dus' kort door de bocht gegaan met mijn woordkeuze en mijn zinsconstructie.

    Wat ik pleegde te zeggen: In de jaren 80 en 90 deden die boeken het naar het schijnt erg goed (gezien de verkoopcijfers). Zijn ouders echt twee decennia lang boeken blijven kopen die hun kinderen vervolgens nooit lazen? Kom nou!

    Ik ben het daarom nog niet met je oneens, Pjotr. Ik weet dat jij graag lansen breekt voor toegankelijke kinderboeken en dat je er toch ook waarde aan hecht dat ze goed gemaakt zijn. Ik kan me daar echt wel in vinden. Maar ik zit toch ook erg met die vraag: moeten we het literaire kinderboek dan maar afschrijven? Heeft dat geen bestaansrecht meer? Waarom werd het in de jaren 80 en 90 dan wel goed verkocht?

    Ik beweer niks. Ik zoek alleen maar.

    Stefan van Jeugdbib Ham

    BeantwoordenVerwijderen
  7. @Pjotr. Je kunt een boek niet met een film vergelijken. De kracht van een boek is dat een lezer de gelegenheid krijgt om er zelf beelden, geluiden en andere (zintuiglijke) emoties aan toe te voegen. Een film geeft je al de beelden en dwingt je alleen al in tijd om dat beeldverhaal te volgen.

    @Pjotr en Stefan. Ik denk dat we in deze discussie de kinderen aan het woord moeten laten. Welke boeken lezen zij graag? Van welke schrijver kiezen zij een tweede boek? Heb jij enig idee, Stefan, hoe ze bij jou kiezen?
    Op het nachtkastje van mijn kinderen 10, 14, 16, 19 liggen de literaire jeugdboeken die ik zelf heb gekocht, maar bovenop ligt vaak het zelf gekozen populaire kinderboek.

    BeantwoordenVerwijderen
  8. Dat er de laatste jaren zo weinig literaire boeken verschijnen vind ik een verschraling van het aanbod. Er zijn al zoveel boeken die de jonge lezer precies geven wat ze willen lezen. En dat is prima. "Lekkere" leesboeken, liefst vakkundig geschreven - heeerlijk. Maar elke kunstvorm heeft ook een avantgarde nodig. Vernieuwers, grensverleggers, dwarsliggers. Dat een boek weinig wordt gelezen zegt niets over de kwaliteit of waarde ervan, en omgekeerd. Boeken met een klein publiek hebben evenveel, en misschien wel meer, recht van bestaan. Juist die, literaire, "moeilijke" boeken verdienen extra aandacht, koestering, spotlights en bekroningen. Toon Tellegen heeft bijvoorbeeld met zijn dierenverhalen (waarschijnlijk onbedoeld) de filosofie in het kinderboek gebracht. En zie: in de jaren erna verschijnen er meer en meer heel toegankelijke kinderboeken waarin (vaak ook dieren) licht-filosofische dialogen voeren. Dat had ik zonder het werk van Tellegen niet zo snel zien gebeuren.
    Een schrijver moet schrijven wat hij zelf wil schrijven. Wie een publiek wil behagen moet doen, wie zijn eigen 'drang van binnen tot het weven van een web; wil volgen, zou dat zeker moeten doen. Met of zonder succes, maar in elk geval met applaus.

    BeantwoordenVerwijderen
  9. Over welke boeken gaat het hier? Over literaire boeken of over kinderboeken vermomd als volwassenenboeken?
    Ik zou best nog wat meer willen weten over de fouten die sommige schrijvers volgens jou maken als ze schrijven voor kinderen. Ik snap dat je geen titels kunt/wilt noemen, maar misschien wat voorbeelden?
    Nu gaat deze discussie weer de bekende kant op: literaire kinderboeken versus (eh...) andere kinderboeken.

    BeantwoordenVerwijderen
  10. Het is wat mij betreft niet het één versus het andere: allebei de soorten boeken hebben bestaansrecht, op hun eigen manier. Juist een breed aanbod, van pulp tot onbegrijpelijk, is belangrijk. Alleen lijkt het 'literaire' kinderboek de laatste tijd taboe te zijn. Dat vind ik jammer en onterecht.
    Volwassenen kunnen toch ook kiezen uit een hemelsbreed aanbod?

    BeantwoordenVerwijderen
  11. @ Lorna Minkman: In onze bib kiezen de kinderen Geronimo Stilton. Waarom? Omdat dat enorm gehyped wordt en omdat al hun vriendjes het lezen.

    @ Tim Gladdines: Ongeacht of je nu wel of niet gelijk hebt, ik vind het alleszins een heel mooi pleidooi.

    BeantwoordenVerwijderen
  12. Deze reactie is verwijderd door de auteur.

    BeantwoordenVerwijderen
  13. @ Tim
    Ik ben het niet met je eens dat er al zoveel boeken zijn die kinderen precies geven wat ze willen lezen.
    Ik denk dat veel boeken te makkelijk en te snel in elkaar worden gezet. Boeken die kinderen écht goed vinden zijn er helemaal niet zo veel.
    Het is namelijk heel moeilijk om een kwalitatief goed kinderboek te maken dat kinderen aanspreekt.
    Natuurlijk moet er ruimte zijn voor avant garde. Dat is onmisbaar. Maar het verlangen naar grensverleggende boeken is wel vooral een wens van volwassenen. Wellicht ook door de overkill aan aanbod. We willen allemaal heel graag iets zien dat we nog niet eerder hebben gezien.
    Kinderen hebben daar echter geen last van. Die hebben liever gewoon een goed boek.

    BeantwoordenVerwijderen
  14. Het ligt er maar net aan wat je 'literatuur' noemt. Mensen denken dat een boek dat knap geschreven is meteen tot de literatuur gerekend kan worden. Iedereen met verstand weet dat dat niet waar is. Dan is het misschien zoiets als 'literair' geschreven of 'poëtisch verantwoord'... Het boek mag ook nog goed in elkaar steken, zodat een volwassen mens dat bij toeval per ongeluk een kinderboek leest, het boek ook op waarde kan schatten. Een boek dat slechts goedgeschreven is, dat is een ongewerveld ding, een voortkruipende slak. Want een schrijvers zijn verhalenvertellers. Er moet iets te vertellen zijn.
    En over het filosofische geneuzel in kinderboeken: verwacht niet dat een kind hier ook maar één kind in geïnteresseerd is. En als het er al in geïnteresseerd is, dan leest hij of zij wel een informatief boek. Toon Tellegen heeft grappige verhaaltjes geschreven - dat kunnen we gerust zeggen, want er klopt werkelijk niets, en dat kan als grappig worden ervaren - en die verhaaltjes kunnen kinderen met een bepaalde smaak aanvoelen. Het zijn dus kinderboeken. Als de filosofie wat verder gaat, plaatst Tellegen zijn verhalen in romans voor volwassenen, heel verstandig dus. Wat mij betreft sterft het momenteel in de kinderliteratuur van de epigonen van Guus Kuijer. Volwassenen willen wel eens een énig kinderboek schrijven, en doen dan even een andere schrijver na die vernieuwend is geweest. Roald Dahl had gelijk: er zijn bijna geen kinderboekenschrijvers, ze houden zichzelf voor de gek. De echte kinderboekenschrijver schrijft een verhaal dat we niet kende, schept een wereld en een sfeer die we niet kende, en die goeie schrijver kan óók nog mooi schrijven. Dat is de kinderboekenschrijver.

    BeantwoordenVerwijderen
  15. En na David werd het stil. Heeft hij gelijk? Ik denk van wel, in grote lijnen. Ik herken er veel in. Mooi gezegd.

    BeantwoordenVerwijderen
  16. Ok, maar dan gaan we ook niet akkoord met een boek dat wél iets te vertellen heeft, maar niet knap geschreven is. Evenmin met een boek dat dénkt iets te vertellen te hebben. En wat met een boek dat alleen maar vertelt wat kinderen allang weten of dat hen nog maar eens geeft wat ze al tientallen keren hebben gelezen?

    BeantwoordenVerwijderen