zaterdag 16 januari 2010

Alsof er niet-literaire literatuur bestaat

Ted van Lieshout maakt zich op zijn weblog terecht druk over een opmerking op boekblad.nl over een bloemlezing van Abdelkader Benali. Die wordt in maart uitgereikt aan vierdeklassers van de middelbare school. Die zouden volgens een niet duidelijk gespecificeerde spreker dan voor het eerst 'echt in aanraking komen met de literatuur'. Ted van Lieshout hoopt natuurlijk dat dat wel eerder gebeurt, bijvoorbeeld met zijn gedichten die volgens boekblad.nl kennelijk niet literair zijn. Ik snap Van Lieshouts boosheid. Zo'n opmerking maakt mij ook boos. Maar niet helemaal om dezelfde reden. Van Lieshout behoort, naar ik vermoed, tot de groep auteurs die vinden dat je literatuur en lectuur hebt. Een verderfelijk onderscheid, waar de Nederlandse taal veel potentiële lezers ongelukkig mee maakt. Lectuur is, volgens Van Dale, alles wat je kunt lezen en literatuur alles wat je kunt lezen 'van een bepaald niveau'. Natuurlijk heb je lezen en lezen, maar literatuur en lectuur zijn in al die malle discussies van grijze boekendames en -meneren een tegenstelling geworden. De een leest lectuur, de ander - een beter mens uiteraard - leest literatuur. Literatuur is geen onderdeel van de lectuur, maar een andere wereld. In de muziek bestaat dit belachelijke onderscheid niet. Je hebt popmuziek en klassieke muziek, over smaak valt te twisten, maar niet over de vraag of het muziek is. Wie nog durft te roepen dat popmuziek geen muziek is, is eigenlijk een beetje belachelijk. Ik vind mensen die beweren dat bepaalde fictie tot de lectuur behoort en andere fictie tot de literatuur, ongeveer net zo belachelijk. En ik vind dat dit nauwelijks serieus bekritiseerde standpunt juist heeft geleid tot een onwerkbare situatie waarin literatuur inderdaad geen lectuur meer is: ze wordt niet gelezen, alleen besproken. Ik heb het idee dat Van Lieshout net als een aantal andere 'literaire emancipatoren' graag erkenning wil voor het feit dat er ook voor kinderen literatuur bestaat, en niet alleen lectuur zoals veel mensen buiten ons vakgebied schijnen te denken. Ik vrees dat we die hele discussie pas achter ons laten, als we het idiote onderscheid tussen literatuur en lectuur opheffen. In mijn opvatting bestaat er geen niet-literaire fictie. Dat is zoiets als niet-muzikale muziek. Alle geschreven fictie is literatuur. En je hebt literatuur in allerlei soorten en maten, van elk niveau. Met daartussen glijdende schalen. (Of doe het met lectuur, moet jij weten.) Wie dat ontkent, wil het probleem dat jongeren geen literatuur meer zouden lezen, niet werkelijk oplossen. Onzin allemaal! Je komt al met literatuur in aanraking als je je eerste prentenboekje. En niet pas met de bloemlezing van Abdelkader Benali die in maart wordt uitgereikt.

21 opmerkingen:

  1. In dit geval maak ik geen enkel onderscheid tussen lectuur en literatuur (en het gaat al helemaal niet over mijn eigen werk); ik ageer alleen tegen de aanname dat literatuur pas begint bij de vierde klas van het voortgezet onderwijs.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. De schrijfster van het artikel (of de zegsman van de CPNB of Stichting Lezen) heeft volgens mij alleen maar willen aangeven dat het literatuuronderwijs pas echt begint in de vierde klas. Wie het onderwijsveld een beetje kent, weet dat het literatuuronderwijs in de onderbouw (helaas) nogal te wensen overlaat (de goede en enthousiaste leraren niet te ne gesproken). Omdat er vanaf de vierde klas een leeslijst in beeld komt (hoort volgens de wet tot het examenprogramma) begint op veel scholen in de vierde klas pas echt het literatuuronderwijs.
    Er wordt nergens geïmpliceerd dat de literatuur die voor het vierde jaar gelezen wordt niet tot de literatuur behoort, noch wordt er iets negatiefs gezegd over jeugdliteratuur, noch wordt ontkend dat je op de literatuurlijst na je vierde jaar ook jeugdliteratuur kunt zetten.
    Het enige wat je kunt concluderen uit de zin is dat de meeste leerlingen pas vanaf het vierde jaar serieus te maken krijgen met literatuur(onderwijs).

    BeantwoordenVerwijderen
  3. @ Ted: nee, jij denkt dat je benadeeld wordt omdat uit het zinnetje zou kunnen blijken (als je uitgaat van een wereld waarin de jeugdliteratuur steeds ten achter gesteld wordt) dat de jeugdliteratuur niet tot de literatuur behoort. En die implicatie lijkt me een foute lezing.

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Pff, wat armoedig om het nu ineens op de persoon te gooien. Getver.

    BeantwoordenVerwijderen
  5. Ik geef het op, hoor. Dit is een discussie voor dovemansoren.

    BeantwoordenVerwijderen
  6. Jullie moeten maar eens lekker zoenen om het goed te maken, Ted en Coen. (Maar Ted heeft wel gelijk. Er zijn kinderboeken die heel wat serieuzere literatuur zijn dan al die vullis van Harry Mullish.)

    BeantwoordenVerwijderen
  7. Tja, als Van Lieshout een reactie als de onderstaande van zijn website verwijdert, is het niet alleen een discussie voor dovemansoren maar ook voor stommen en blinden.

    Laten we eens kijken naar de logische geldigheid van Van Lieshouts conclusie.
    Als je in de vierde klas zit (P) dan kom je voor het eerst echt in aanraking met literatuur (Q).

    Dus: P -> Q (logisch geldig)

    Van Lieshout schrijft:
    Als je vóór de vierde klas lezer bent (~P) dan kom je niet echt in aanraking komen met literatuur. (~Q).

    Dus: ~P -> ~Q (logisch ongeldig)

    De conclusie zou moeten zijn: Als je niet echt in aanraking met literatuur komt (~Q) dan zit je nog niet in de vierde klas (~P).

    Dus: ~Q -> ~P (logisch geldig).

    "Degene die het gezegd heeft" stelt dus niet dat als je in aanraking met literatuur moet komen, je in de vierde klas moet zitten maar dat je als je niet in aanraking met echte literatuur bent gekomen je in ieder geval nog niet in de vierde klas zit! Kortom: Coens eerste reactie is waar: "En ik denk nog steeds dat je die ruimte laat." Dat hoeft Coen niet eens te denken, zo leert ons de logica. En kennelijk moet iemand anders wel komen uitleggen wat we onder Teds formulering moeten verstaan.

    BeantwoordenVerwijderen
  8. Ik heb de reactie van "Joop" verwijderd omdat Joop niet Joop is.

    BeantwoordenVerwijderen
  9. Ik heb dit stukje niet geschreven om Ted te pesten, ik ben het in de kern met hem eens (denk ik). Ik heb alleen duidelijk willen maken dat het hele onderscheid tussen literatuur en lectuur de oorzaak is van dit soort domme opmerkingen, zoals op boekblad.nl. Ik heb dat iets duidelijker proberen te maken in een aangepaste versie waarin ik een paar woorden heb toegevoegd. En nee, Coen, als ik het goed begrepen heb, en ik vertrouw gewoon op Ted's citaat, dan staat er dat leerlingen dan voor het eerst echt met literatuur in aanraking komen. Dat is niet hetzelfde als: voor het eerst literatuuronderwijs krijgen. Terwijl kinderen natuurlijk al bij hun eerste boekje echt met literatuur in aanraking komen. Ik weet zeker dat wij de moeizame relatie tussen kinderen en literatuur kunnen verbeteren door ze niet meer wijs te maken dat ze tot de vierde klas dingen hebben gelezen die eigenlijk niet goed zijn, of dat ze het onderscheid nog niet kunnen maken omdat ze nog geen onderwijs hebben gehad. Wat natuurlijk onzin is.

    BeantwoordenVerwijderen
  10. Ik ben zo blij, zo blij, dat er tenminste één recensent is die erkent dat het onderscheid tussen hoge en lage kunst onzinnig is (en dit onderscheid wordt volgens mij in de muziek nog steeds gemaakt hoor; er zijn zat mensen die vinden dat klassieke muziek 'hoger' is dan popmuziek).

    Wat ik me wel afvraag is, Pjotr, hoe zou jij dan willen dat het literatuuronderwijs eruit ziet? Wil je dat er een lijst met boeken wordt gelezen? En zo ja, wat mag daar dan op staan (niet alleen maar Nijntje en Dolfje weerwolfje neem ik aan)? En zo nee, wat dan wel? Wat zou je willen dat leerlingen gelezen hebben als ze de middelbare school verlaten, of maakt dat niet uit?

    BeantwoordenVerwijderen
  11. Beste Sammie, dank voor je reactie. Het ligt niet zo eenvoudig als jij zegt. Het is niet zo zeer dat ik ontken dat er hoge of lage literatuur zou zijn. Zelf spreek ik liever van goede of minder-goede literatuur, afhankelijk van op welk aspect je beoordeelt. (God ik moet de politiek in.) Het gaat mij er om dat het allemaal literatuur is. Dat Dolfje weerwolfje dus ook tot de literatuur behoort. En dat je, nogmaals: afhankelijk van welk aspect je beoordeelt, er sprake is van allerlei glijdende schalen. Natuurlijk hoop ik ook dat nieuwe lezers uiteindelijk ook Kafka zullen lezen. Of W.F. Hermans. En daarvan hetzelfde rijke gevoel zullen krijgen als ik als bijna-volwassene kreeg. Ik denk alleen niet dat we daar ooit komen als we onderscheid maken tussen literatuur en niet-literatuur en kunst en niet-kunst, zoals Ted van Lieshout in zijn betogen over dat onderwerp. Het is allemaal kunst. En ja, dat de gedichten van Ted bijzonderder zijn dan de avonturenverhalen van Paul van Loon, dat zie ik ook wel. Maar dat is geen reden om Paul van Loons werk af te doen als niet-kunst. Vroeger had je in het kinderboekenvak de Patat Met Discussie. Kinderen zouden zonder onze begeleiding alleen Patat Met eten. Dat is niet alleen niet waar (die van mij vindt patat vies) maar ook een vreemde opvatting. Patat is ook eten. Ik ben zelf dol op patat. En ik vind ontkennen dat patat eten is (en in de juiste mate) een prima aanvulling op mijn dieet, afbreuk doen aan mijn genieten van eten. Oftewel: het maken van rare, bekromen onderscheiden staat het geluk in de weg. Dat is mijn punt.

    BeantwoordenVerwijderen
  12. O ja, Sammie zei ook nog iets over de lijst. Ik heb niet zulke praktische opvattingen over literatuuronderwijs. Bij mij heeft de leeslijst niet veel goeds gedaan en een slechte leraar Nederlands met achterlijke opvattingen over literatuur mij op jaren achterstand gezet. Daar komt mijn fanatisme vandaan. Ik geloof dat leesbevordering alleen op de volgende manieren kan:
    A. Schrijvers schrijven goede boeken en lezers lezen die (het proberen aansmeren van boeken die lezers niet willen lezen heeft geen zin en werkt contraproductief)
    B. Potentiële lezers komen uitgebreid in aanraking met een gevarieerd aanbod (ouders kopen veel boeken en/of gaan vaak naar de bibliotheek)
    C. Potentiële lezers krijgen het goede voorbeeld (ouders lezen in hun bijzijn, hun vrienden lezen, er is een bijzondere leraar die graag leest en daar geloofwaardig, dus niet volgens een lesplan, over vertelt)
    D. Je moet bepaalde kunstvormen ook stom mogen vinden; als je niet van gedichten houdt, ben je geen slechte lezer.

    BeantwoordenVerwijderen
  13. Beste Pjotr.

    Volledig eens met je fundamentele argumentatie. Al vind ik voor de onvermijdelijke waardeoordelen over mooie en niet mooie boeken de term 'literette' een mooie middenweg. Zit nu te broeden op een interpretatie van je argument dat ervoor zorgt dat dat begrip niet betekenisloos wordt.

    BeantwoordenVerwijderen
  14. Hallo Pjotr, dank je voor je reactie.

    Ik denk dat ik toch niet precies begrijp wat je bedoelt. Ik ben het met je eens dat het antwoord op de vraag of een boek goed is of niet afhankelijk is van de aspecten waar je op beoordeelt. Zelf denk ik dat mensen ieder hun eigen keuze (meestal grotendeels onbewust) maken in aspecten die zij belangrijk vinden en dus boeken (en andere kunst) beoordelen op hun eigen bundeltje aspecten/criteria.

    Dit impliceert volgens mij dat er geen principieel onderscheid is tussen hoge en lage kunst, dat wil zeggen, omdat de keus uit de mogelijke criteria subjectief is, is ook het oordeel subjectief.

    Ik weet niet of je dat met me eens bent, maar als dat niet zo is, vraag ik me af waarom je geen onderscheid zou willen maken tussen literatuur en niet-literatuur. Wat is de waarde van het overboord gooien van die termen als je het onderscheid tussen hoge en lage kunst handhaaft?

    Wat je opmerkingen over literatuuronderwijs betreft, die lijken me inderdaad zinnig. Ik denk dat ik ooit leraar Nederlands word en zit een beetje met die literatuur, vandaar mijn vraag. Volgens mij wordt het niet makkelijk om leerlingen met plezier te laten lezen (op een enkeling na dan).

    BeantwoordenVerwijderen
  15. Je kunt plezier niet afdwingen, alleen aanwakkeren of verpesten. Ik snap mezelf niet helemaal meer als ik jouw vraag lees. Laten we het eenvoudig houden. Er is maar één domein voor proza en poëzie en dat is literatuur. Daarbinnen kun je allerlei kwaliteiten aanwijzen. Maar we zeggen niet meer: chicklit is geen literatuur. We zeggen ook niet meer: een prentenboek is geen literatuur. En dus zijn we vanaf ons eerste boek met literatuur bezig. Overigens maak ik de fout ook zelf regelmatig hoor, toen ik de boeken van John Green bijna-literatuur voor bijna-volwassenen noemde. Het zit diep. Maar we moeten ervan af. We hebben door rare onderscheiden te maken ons eigen graf gegraven, als leesbevorderaars.

    (Zoiets als literette gebruikten wij op de universiteit voor een al te eenvoudig theorietje, dat noemde we een theorette)

    BeantwoordenVerwijderen
  16. Pjotr: "Ik denk alleen niet dat we daar ooit komen als we onderscheid maken tussen literatuur en niet-literatuur en kunst en niet-kunst, zoals Ted van Lieshout in zijn betogen over dat onderwerp. Het is allemaal kunst. En ja, dat de gedichten van Ted bijzonderder zijn dan de avonturenverhalen van Paul van Loon, dat zie ik ook wel. Maar dat is geen reden om Paul van Loons werk af te doen als niet-kunst."

    Ik vind Paul van Loons werk wel degelijk kunst, Pjotr.

    BeantwoordenVerwijderen
  17. Kijk, zo komen we ergens, Ted. Ik begon al aan mijn eigen standpunt te twijfelen maar nu weet ik het zeker. Dank. Ik chargeer ook een beetje, maar dat is geen nieuws. Neemt niet weg dat ik er in de kern echt van overtuigd ben dat zo'n raar citaat, waar deze discussie mee begint en eindigt, voortkomt uit de bekrompen gedachte dat er zoiets als literatuur en lectuur is, en dat kinderboeken bij de lectuur zouden behoren. Anders schrijf je zoiets niet, RR. Maar op dat punt waren we het, volgens mij, vanaf het begin al eens.

    BeantwoordenVerwijderen
  18. We weten inmiddels dat de regel uit het persbericht van de CPNB kwam. We weten ook dat het de taak van de CPNB is om boeken te promoten, waarbij het in principe niet uitmaakt of ze voor volwassenen of voor kinderen zijn, en volgens mij maakt de CPNB ook niet echt onderscheid tussen literatuur en lectuur, omdat het de taak van de CPNB niet is om daar een oordeel over te hebben. Daaruit volgt, volgens mij, dat hier sprake is van ingesleten slordigheid, nalatigheid en/of onnadenkendheid. Ongeveer zoals zovelen denken: boeken zijn boeken voor mensen en kinderboeken zijn boeken voor kinderen.

    BeantwoordenVerwijderen
  19. In elk geval ben ik het met jouw stuk eens. Welk doel dient dat eeuwige onderscheid tussen literatuur en lectuur? Waarom mag niet iedereen met eigen argumenten onderbouwen waarom een bepaald boek een goed boek is?

    BeantwoordenVerwijderen
  20. Hoi Heldinne, dat vind ik niet helemáál hoor. Het moet niet afglijden naar dat moderne adagium dat we altijd maar naar de lezer moeten luisteren. Er is wel degelijk verschil in waarde tussen beoordelingen. Iemand die zegt 'dat boek vind ik stom', maar verder niets leest en ook niet zijn best doet om het waardeoordeel te onderbouwen, daar kan ik niets mee, dat ga ik niet serieus nemen. Dát zou pas echt het einde van de literatuur zijn. Ik vind dat iedereen het recht heeft om bepaalde boeken slécht te vinden. Mits die mensen lézen. En dat het onderwijs zich niet zou moeten richten op het aanbevelen van boeken die volgens een Ivoren Instantie geschikt zijn bevonden, maar op het leren beoordelen van boeken.

    BeantwoordenVerwijderen